Yūgen (幽玄) — het verhaal achter het drieluik
⏱️ 8 minuten leestijd
Er zijn werken die je maakt omdat je een idee hebt. En er zijn werken die je maakt omdat je iets moet kwijt. Yūgen (幽玄) is het tweede.
Yūgen is een Japans begrip zonder directe vertaling. Het beschrijft het diepe, mysterieuze gevoel dat ontstaat wanneer je de schoonheid van het universum ervaart — niet als een helder inzicht, maar als een fluistering. Een aanwezigheid die je voelt, maar niet kunt benoemen. Precies dat gevoel wilde ik vastleggen in dit drieluik.
Het maakproces: laag voor laag
De drie panelen zijn elk 40 × 20,2 cm, geschilderd op houten paneel. Samen vormen ze een totaalformaat van 40 × 60,6 cm. Maar de afmetingen vertellen maar een deel van het verhaal.
Wat je niet ziet, is de tijd. Yūgen is opgebouwd in vele lagen acrylverf. Carmijnrood, Pruisisch blauw, gebrand siëna, groen en zinkwit — laag voor laag aangebracht, drooggelaten, opnieuw bewerkt. Niet alle kleuren zijn direct zichtbaar in het eindresultaat. Maar ze zijn er wel.
Dit is een werkwijze die me doet denken aan urushi — de traditionele Japanse lakkunst waarbij tientallen lagen lak worden aangebracht om diepte en glans te bereiken. Elke laag is onzichtbaar, maar onmisbaar. Zo werkt Yūgen ook. De carmijnrode onderlaag draagt het bordeauxrode oppervlak. Het Pruisisch blauw geeft het marineblauw zijn koelte. Het zijn kleuren die je niet ziet, maar voelt.
"Carmijnrood, Pruisisch blauw, gebrand siëna, groen en zinkwit — niet alle kleuren zijn zichtbaar, maar ze leven in het werk."
De inspiratie: ukiyo-e en de vlakke kleur
De visuele taal van Yūgen is geïnspireerd op de Japanse drukwerkkunst van ukiyo-e. Niet de figuratieve voorstellingen van golven of berglandschappen, maar de onderliggende principes: vlakke kleurvelden, strakke randen, en de rust die spreekt door wat er niet is.
In ukiyo-e is de leegte geen gebrek. Het is een keuze. Een bordeauxrode rand die een kleurveld omsluit in marineblauw, mauve en gedempte roze tonen — dat is geen compositie die schreeuwt. Het is een compositie die wacht.
Een vroege meester van dit principe was Hasegawa Tōhaku (1539–1610), wiens inktschilderijen van dennenbossen in mist puur kleurveld zijn avant la lettre. Geen detail, geen verhaal — alleen aanwezigheid. Dat is wat ik nastreef.
Notan (濃淡) — het Japanse principe van licht-donker balans als compositie-element — is de stille motor achter Yūgen. De spanning tussen de donkere bordeauxrode rand en het lichtere kleurveld is geen toeval. Het is de compositie.
Verwantschap met het Westen: Rothko, Reinhardt, Newman
Yūgen staat niet alleen in de kunstgeschiedenis. Er zijn westerse kunstenaars die dezelfde taal spreken, vanuit een andere traditie.
Mark Rothko schilderde kleurvelden die mensen aan het huilen maakten. Niet omdat ze verdrietig waren, maar omdat het werk iets raakte dat ze niet konden benoemen. Dat is yūgen in het westers abstract expressionisme.
Ad Reinhardt maakte bijna-zwarte schilderijen met verborgen structuur — werken die je pas ziet als je lang genoeg kijkt. De diepte onthult zich niet meteen. Dat geduld vraagt Yūgen ook.
Barnett Newman introduceerde de verticale "zip" — een lijn die een kleurveld doorsnijdt en daarmee spanning creërt. In Yūgen is de bordeauxrode rand die omsluitende lijn. Niet een scheiding, maar een definitie.
En dan is er Mono-ha (物派), de Japanse kunstbeweging uit de jaren zestig die materiaal en ruimte liet spreken zonder te veel te zeggen. Geen uitleg, geen verhaal — alleen het materiaal zelf, in de ruimte. Yūgen heeft die terughoudendheid.
Drie Japanse begrippen die dit werk definiëren
Shibui (渋い) — ingehouden schoonheid
Shibui beschrijft schoonheid die niet opdringerig is. Die niet schreeuwt, maar trekt. Yūgen is shibui. Het werk vraagt niets van je — maar als je ervoor staat, geeft het veel.
Ma (間) — de betekenis van de tussenruimte
Ma is het Japanse concept van negatieve ruimte — de leegte die betekenis draagt. De ruimte tussen de drie panelen is geen leegte. Het is onderdeel van de compositie. Zonder die tussenruimte is het drieluik onvolledig.
Kokū (虚空) — leegte als ruimte voor betekenis
Kokū is de leegte die niet leeg is. Het kleurveld in Yūgen ademt. Het is geen ingevuld vlak — het is een ruimte waar iets kan gebeuren. Wat dat is, bepaal jij.
"Shibui, ma, kokū — drie begrippen, één werk. Yūgen spreekt de taal van de Japanse esthetiek, geschilderd in acrylverf op houten paneel in Tilburg."
Het gevoel van het werk
Iemand vroeg me onlangs waar Yūgen me aan doet denken. Ik moest even nadenken.
Een kamer vlak voor zonsopgang. De stilte na een gesprek dat iets heeft veranderd. Het gevoel dat je krijgt als je een boek dichtslaat en even niet weet waar je bent.
Dat laatste is misschien het meest precies. Er zijn boeken die je meenemen naar een plek die je niet kunt aanwijzen op een kaart, maar die je herkent als je er bent. Yūgen probeert dat te zijn voor de muur waaraan het hangt.
Wabi-sabi — de Japanse schoonheid van het onvolmaakte en vergankelijke — zit ook in dit werk. De verfstructuur is niet glad. De lagen zijn zichtbaar als je dichtbij komt. Dat is geen gebrek. Dat is het bewijs dat het werk gemaakt is door handen.
Veelgestelde vragen
Kan ik de panelen ook afzonderlijk kopen?
Nee, Yūgen wordt uitsluitend als drieluik verkocht. De drie werken zijn als één geheel gecomponeerd en onlosmakelijk met elkaar verbonden.
Hoe hang ik het drieluik op?
De panelen worden met gelijke tussenruimte naast elkaar gehangen. Een afstand van 3 tot 5 cm tussen de panelen werkt het best. Ik lever ophangadvies mee bij aankoop.
Is het werk gesigneerd?
Ja, elk paneel is gesigneerd door mij. Het drieluik wordt geleverd met een certificaat van echtheid.
Wordt het wereldwijd verzonden?
Ja, ik verzend wereldwijd. De panelen worden zorgvuldig verpakt en verzekerd verstuurd.
Yūgen is beschikbaar als origineel drieluik.
Over KOJO Art
KOJO Art is de merknaam waaronder ik, Jordy Koumans, schilder en verkoop. Mijn werk beweegt zich tussen kleurveld, abstractie en Japanse esthetiek. Elk werk is uniek en handgeschilderd in mijn atelier in Tilburg.
